Isroil va AQShning Eronga bergan zarbalaridan so‘ng Fors ko‘rfazi davlatlarida Ukraina frontida yaxshi tanilgan tovush yana eshitila boshladi — Shahed-136 “kamikadze” dronining g‘uvillashi. Bu dronlar Eronning AQSh va mintaqadagi ittifoqchilariga qarshi javob strategiyasida muhim rol o‘ynamoqda.
Shahed-136 nima va nega u muhim?
Shahed — Eron ishlab chiqargan bir yo‘nalishli hujumchi (one-way attack) dron hisoblanadi. U zamonaviy raketalarga qaraganda sodda ko‘rinsa-da, tahlilchilar uni ko‘pincha “kambag‘alning qanotli raketasi” deb ataydi. Sababi — u nisbatan arzon, ommaviy ishlab chiqarish oson va katta miqdorda qo‘llanganda havo mudofaa tizimlariga jiddiy bosim o‘tkazishi mumkin.
Son omili: dronlar nega baribir nishonga yetmoqda?
AQSh ittifoqchilari Patriot kabi havo mudofaa tizimlari yordamida ko‘plab dronlarni urib tushirayotgan bo‘lsa-da, ularning ayrimlari baribir nishonga yetib bormoqda.
BAA Mudofaa vazirligi ma’lumotiga ko‘ra, mojaro boshlanganidan beri aniqlangan 941 ta Eron dronidan 65 tasi BAA hududiga tushgan. Natijada portlar, aeroportlar, mehmonxonalar va ma’lumotlar markazlariga zarar yetgan.
Tahlilchilarga ko‘ra, Shahed dronlarining samaradorligi ularning ko‘p sonlarda qo‘llanishi bilan bog‘liq. Bir vaqtning o‘zida ko‘plab dron uchirilsa, havo mudofaa tizimlari ortiqcha yuklama ostida qoladi.
Narxlar nomutanosibligi: dronlar arzon, himoya qimmat
Ochiq manbalardagi hisob-kitoblarga ko‘ra, bitta Shahed droni taxminan 20 mingdan 50 ming dollargacha turadi. Ballistik yoki qanotli raketalar esa odatda millionlab dollar turadi.
Bundan ham muhim jihat — havo mudofaa raketalari juda qimmat. AQSh Mudofaa vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, ayrim interceptor raketalarning narxi 3 milliondan 12 million dollargacha bo‘lishi mumkin.
Shu sababli, har bir urib tushirilgan dron himoya tomoni uchun qimmat resurs sarfini anglatadi.
Ishlab chiqarish va sanksiyalar
AQSh uzoq vaqtdan beri Eronning Shahed dronlarini ishlab chiqarish zanjirini buzishga urinib kelmoqda. Yaqinda Turkiya va BAAda joylashgan ayrim ehtimoliy komponent yetkazib beruvchilarga qarshi sanksiyalar ham joriy etildi.
Biroq Rossiyaning Ukrainadagi urush davomida Shahed dronlarini katta miqyosda ishlab chiqarishga erishgani bu tizimlar sanksiyalar sharoitida ham ishlab chiqarilishi mumkinligini ko‘rsatdi.
AQSh rasmiylari mojaro davomida Eron 2 mingdan ortiq dron uchirganini bildirgan. Ayrim harbiy ekspertlar esa mamlakat katta zaxiraga ega bo‘lishi va haftasiga yuzlab dron ishlab chiqarishi mumkinligini taxmin qilmoqda.
Zamonaviy urushdagi yangi vosita
Shahed-136 ilk bor 2021 yil atrofida namoyish etilgan va 2022 yilda Rossiya uni Ukrainadagi urushda qo‘llaganidan so‘ng keng e’tibor qozongan.
Dron odatda 30–50 kilogramm portlovchi modda olib yuradi va ayrim versiyalari 1 200 milgacha uchish masofasiga ega bo‘lishi mumkin.
Mutaxassislar fikricha, zamonaviy urushlarda arzon dronlar tobora muhim vositaga aylanmoqda. Shu sababli davlatlar ham ularga qarshi arzonroq va tezkor havo mudofaa tizimlarini ishlab chiqishga harakat qilmoqda.
