AQSH strategik neft zaxiralarining kamayishi yerosti omborlariga xavf tug‘dirmoqda

AQSHning strategik neft zaxiralarini saqlaydigan yerosti tuz omborlari Eron urushiga javoban zaxiralarning tez sur’atda chiqarib yuborilishi oqibatida zarar ko‘rishi mumkin. Zaxiralar so‘nggi qirq yillikdagi eng past darajaga tushgan bir paytda ekspertlar shu hafta jiddiy ogohlantirish bilan chiqdi.

Mutaxassislarning ta’kidlashicha, yerosti rezervuarlarining shikastlanishi kelajakdagi energetika inqirozlari va favqulodda vaziyatlarga tezkor javob qaytarishni qiyinlashtiradi. Strategik neft zaxirasi (SPR) tarkibidagi neft Luiziana va Texasdagi Meksika ko‘rfazi sohili bo‘ylab joylashgan to‘rtta asosiy hududda, yer ostida minglab fut chuqurlikdagi 60 ta tuz koni omborlarida saqlanadi.

Energetika vazirligi dushanba kuni e’lon qilgan ma’lumotlarga ko‘ra, SPR hajmi 1980-yillar boshida to‘ldirilganidan buyon ilk bor 300 million barreldan pastga tushib ketdi. AQSH Eron urushi keltirib chiqargan ta’minot uzilishlariga javoban 172 million barrel neftni bozorga chiqargani sababli zaxiralar keskin qisqarmoqda. Neftni chiqarish jarayoni to‘liq yakunlangach, SPR zaxiralari taxminan 243 million barrel atrofida qoladi.

Vazirlik yerosti omborlarini xavfsiz boshqarish uchun zaxirada kamida 70 million barrel neft qolishi shartligini bildirgan edi. Biroq AQSH prezidentining energetika bo‘yicha katta maslahatchisi Amos Xoxshteyn bu raqamga e’tiroz bildirdi.

«Hukumatdan tashqaridagi SPR 70 million barrelgacha tushishi mumkin deb hisoblayotganlarga ishonmang. Bu safsata», — dedi Xoxshteyn payshanba kuni CNBC telekanalining dasturida. Uning ta’kidlashicha, bunday past darajaga tushilsa, zaxira «qayta tiklab bo‘lmaydigan nuqtagacha» yetib boradi.

Zaxirani 300 million barreldan pastga tushirish yerosti omborlariga shikast yetkazish xavfini tug‘dirishi haqida sobiq ma’muriyat rasmiysi iyun oyidayoq ogohlantirgan edi.

«Biz 300 million barreldan pastga tushishimiz mumkinligiga ishonadigan biror mutaxassisni bilmayman», — dedi Xoxshteyn «Atlantika kengashi» tadbirida. «Men neft saqlanadigan yerosti rezervuarlariga jismoniy zarar yetkazilishidan xavotirlanib, hatto 300 millionga yaqinlashish ham mumkin emas deb hisoblaydigan juda ko‘p soha vakillarini bilaman».

Energetika vazirligi vakili Ben Ditderix neft chiqarib olinishi oqibatida Strategik neft zaxirasi yerosti tuz omborlarining qulash xavfi ostida qolishi haqidagi da’volar asossiz ekanini bildirdi.

«Yerosti omborlari doimo to‘la holatda bo‘ladi. Faqat ularni to‘ldirib turgan neft va suv nisbati o‘zgaradi, xolos», — dedi Ditderix CNBC nashriga bergan bayonotida. Uning ta’kidlashicha, Tramp ma’muriyati «Strategik neft zaxirasini loyihalashtirilganidek milliy xavfsizlikning o‘ta muhim aktivi sifatida mas’uliyat bilan boshqarmoqda».

Har ikki siyosiy partiya vakillari ham tuz koni omborlarining butunligi va mustahkamligi yuzasidan xavotir bildirib kelgan. Respublikachi qonunchilar 2022-yilda Bayden ma’muriyati Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishiga javoban rekord darajadagi 180 million barrel neftni bozorga chiqargan paytda ham ushbu masalani ko‘targan edi.

Bayden davrida Strategik neft zaxirasi 2023-yilda 350 million barreldan pastga tushib ketgan bo‘lsa, Eron urushidan oldin u qaytadan qariyb 415 million barrelgacha to‘ldirilgan edi.

Hukumat hisobdorligi boshqarmasi may oyidagi hisobotida «neftni qayta-qayta qisman chiqarib olish va so‘ngra qayta to‘ldirish yerosti omborining ma’lum bir qismini yuvib ketishi, bu esa uning nomaqbul shaklga kelib qolishiga sabab bo‘lishi mumkin»ligini bildirdi.

Boshqarma ma’lumotlariga ko‘ra, 2022-yildagi neft chiqarish jarayonidan so‘ng Strategik neft zaxirasi omborlarining aksariyati «juda yaxshi holatda» ekani aniqlangan.

«Biroq neftni har gal chiqarib olish jarayoni tuz gumbazi ichidagi omborlar hajmini kengaytiradi va ular orasidagi masofani qisqartiradi, bu esa o‘z navbatida ularning uzoq muddatli xizmat qilish muddatini kamaytiradi», — deyiladi hisobotda.

Operatsion eng quyi chegara

Strategik neft zaxirasidan neftni chiqarish uchun operatorlar xomashyoni yer yuzasiga siqib chiqarish maqsadida omborlar tubiga suv quyadi va quduqlar orqali uni quvurlarga haydaydi.

Texas A&M universiteti neft muhandisligi professori Siddxart Misraning ta’kidlashicha, neft chiqaruvchi quvurlarning suvga emas, balki xavfsiz tarzda neftga botib turishini ta’minlash uchun omborlarning yuqori qismida qat’iy jismoniy minimum — 70 million barrel neft bo‘lishi zarur.

Biroq «xom neft zaxiralari bo‘yicha amaliy operatsion eng quyi chegara 250 milliondan 300 million barrelgachadir», — dedi Misra CNBC nashriga yo‘llagan maktubida. Uning so‘zlariga ko‘ra, joriy zaxira darajasida «yerosti omborlarining mustahkamligi va umumiy operatsion salohiyat yuqori xavf ostida qolmoqda».

Zaxiralar 300 million barreldan pastga tushganda, Strategik neft zaxirasi favqulodda vaziyatlarni bartaraf etish uchun neftni yuqori tezlikda chiqarib berish qobiliyatini yo‘qotadi, dedi Misra. Shuningdek, uning ta’kidlashicha, yuqori qismdagi neft qatlami yupqalashib, cho‘kindi loy qatlami ombor shiftidagi neft olish quvuriga qarab ko‘tarilgani sari tizim quvurlari va nasoslari zarar ko‘rishi mumkin.

Neftni tezkor chiqarish jarayonida yerosti omborlariga ko‘pincha chuchuk suv quyiladi, bu esa tuz devorlarini yemirib eritadi, dedi Misra. Uning tushuntirishicha, bu holat «yassiroq va kamroq barqaror bo‘lgan shiftni hosil qiladi hamda qo‘shni omborlarni ajratib turuvchi o‘ta muhim tuz ustunlarini jiddiy darajada yupqalashtiradi, natijada tizimning qulab tushish geologik xavfini keskin oshiradi».

Strategik neft zaxirasi dastlab faqat beshta to‘liq chiqarib olish sikli uchun loyihalashtirilgan edi. Biroq so‘nggi 40 yil ichida tizimdan o‘nlab katta va kichik hajmdagi neft chiqarish amaliyotlari bajarildi.

«Tizim bunchalik ko‘p sikllar uchun mo‘ljallanmagani sababli, suvni qayta-qayta quyish va neftni chiqarib olish omborlarning jiddiy deformatsiyasiga, shiftlardan yirik tuz qatlamlarining ko‘chib tushishi tezlashishiga va eskirayotgan zaxiraning umumiy strukturaviy mustahkamligi sezilarli darajada zaiflashishiga olib keldi», — dedi u.

Energetika vazirligi rasmiylari Hukumat hisobdorligi boshqarmasiga bergan bayonotida Strategik neft zaxirasi infratuzilmasini amallab, «vaqtinchalik yamoqlar» bilan ushlab turishgani va bu choralar qancha vaqtga yetishi noma’lum ekanini bildirdi. Boshqarma aniqlashicha, 2025-yil dekabr holatiga ko‘ra, qurilishdagi uzilishlar va omborlar nosozligi sababli zaxiralarning to‘rtdan bir qismidan ko‘prog‘ini «chiqarib olish imkoniyati mavjud emas edi».

«Rapidan Energy» tahlilchilari o‘z navbatida Strategik neft zaxirasining «nisbiy eng quyi chegarasi» taxminan 170 million barrel atrofida ekanini, bu darajadan pastga tushish esa «omborlar butunligi va nasos infratuzilmasi cheklovlari tufayli keyingi neft chiqarish amaliyotlariga to‘sqinlik qilishini» baholadi.

Xoxshteynning ta’kidlashicha, Florida yoki Luizianada yuz berishi mumkin bo‘lgan to‘fon hozirgi zaxira darajasida AQSHni og‘ir ahvolga solib qo‘yishi mumkin. «Hozir biz turgan 300 milliondan past darajada bu ishni mutlaqo qila olmaymiz degani emas, biroq bu neft oqimini sekinlashtiradi va bizni xavf ostida qoldiradi», — dedi u.